اسید سیتریک

اسید سیتریک یک اسید آلی ضعیف اما بسیار کاربردی است که به طور طبیعی در میوه های ترش مانند لیمو و پرتقال وجود دارد و امروزه به صورت صنعتی از طریق تخمیر قندها تولید می شود. این ماده به دلیل طعم ترش خوشایند، خاصیت اسیدی ملایم، توانایی تنظیم pH و نقش مؤثر در افزایش ماندگاری محصولات، به یکی از پرمصرف ترین افزودنی ها در صنایع غذایی، دارویی، آرایشی و شوینده ها تبدیل شده است. اسید سیتریک بی بو، محلول در آب، ایمن برای مصرف و از نظر اقتصادی مقرون به صرفه است و همین ویژگی ها باعث شده تقریباً در هر کارخانه تولید مواد غذایی و بسیاری از محصولات خانگی و صنعتی حضور داشته باشد.

اسید سیتریک چیست؟

اسید سیتریک یک اسید آلی سه پروتونی با فرمول شیمیایی C6H8O7 است که به طور طبیعی در بافت میوه های مرکبات یافت می شود اما شکل تجاری آن عمدتاً از طریق تخمیر کنترل شده قندها توسط قارچ Aspergillus niger تولید می گردد. این ترکیب به صورت پودر سفید، کریستالی و کاملاً محلول در آب عرضه می شود و به دلیل داشتن سه گروه کربوکسیلیک، توانایی بالایی در تنظیم pH، شلاته کردن یون های فلزی و پایدارسازی ترکیبات دارد. اسید سیتریک در صنایع غذایی به عنوان اسیدکننده، طعم دهنده و نگهدارنده، در داروسازی برای بافرسازی و افزایش پایداری داروها، و در صنایع آرایشی و شوینده ها برای کنترل اسیدیته و حذف رسوبات کاربرد گسترده ای دارد. ویژگی هایی مانند بی خطری، سازگاری زیست محیطی و پایداری شیمیایی، آن را به یکی از پرمصرف ترین اسیدهای آلی در جهان تبدیل کرده است.

ویژگی های فیزیکی و شیمیایی اسید سیتریک

ویژگی های فیزیکی و شیمیایی اسید سیتریک نقش مهمی در کاربرد گسترده آن در صنایع مختلف دارند. این ترکیب آلی علاوه بر داشتن ظاهر کریستالی و حلالیت بالا، از نظر شیمیایی نیز رفتاری چند اسیدی، پایدار و واکنش پذیر نشان می دهد. شناخت این ویژگی ها کمک می کند تا عملکرد اسید سیتریک در فرمولاسیون های غذایی، دارویی، آرایشی و صنعتی بهتر درک شود و انتخاب درستی در فرایندهای تولیدی صورت گیرد.

ویژگی های فیزیکی اسید سیتریک

• شکل ظاهری: اسید سیتریک به صورت پودر سفید، کریستالی و بی بو دیده می شود و بافتی ریزدانه دارد که به راحتی در فرمولاسیون ها قابل استفاده است.
• طعم و بو: این ترکیب کاملاً بی بو است اما طعم ترش و تیز مشخصی دارد که آن را به یکی از محبوب ترین طعم دهنده های طبیعی در صنایع غذایی تبدیل کرده است.
• حلالیت بالا در آب: به طور کامل در آب حل می شود و یک محلول اسیدی شفاف ایجاد می کند. همچنین در الکل و برخی حلال های قطبی نیز حلالیت خوبی دارد.
• نقطه ذوب: نقطه ذوب اسید سیتریک حدود 153 درجه سانتی گراد است و در دماهای بالاتر ممکن است دچار تجزیه و تغییر ساختار شود.
• چگالی و جرم مولی: جرم مولی آن حدود 192.13 گرم بر مول است و چگالی آن به حدود 1.66 گرم بر سانتی متر مکعب می رسد.
• رطوبت پذیری: این ماده به شدت جاذب رطوبت است و در صورت قرارگیری در معرض هوا ممکن است کلوخه شود؛ به همین دلیل نیاز به بسته بندی کاملاً خشک و محافظت شده دارد.
• پایداری فیزیکی: در شرایط دمای اتاق پایدار است؛ اما در مجاورت گرمای زیاد یا نور مستقیم خورشید ممکن است کیفیت آن کاهش یابد و ساختار کریستالی اش تغییر کند.
• رنگ و خلوص: این ماده کاملاً سفید بوده و هرگونه تغییر رنگ معمولاً نشانه ناخالصی یا جذب رطوبت است.

ویژگی های شیمیایی اسید سیتریک

• اسید سه پروتونی: اسید سیتریک دارای سه گروه کربوکسیلیک است و می تواند در سه مرحله، یون هیدروژن آزاد کند. این موضوع باعث می شود امکان تنظیم pH در محدوده های مختلف را فراهم کرده و نقش بافری بسیار خوبی داشته باشد.
• خاصیت بافرکنندگی قوی: به دلیل وجود سه گروه اسیدی با pKaهای متفاوت، اسید سیتریک در سیستم های غذایی، دارویی و شیمیایی به عنوان یک بافر پایدارکننده pH عمل می کند و مانع تغییرات شدید اسیدیته می شود.
• توانایی شلاته کردن یون های فلزی: این ماده قادر است یون هایی مانند کلسیم، منیزیم، آهن و مس را شلاته کند. این ویژگی سبب می شود در شوینده ها برای حذف رسوبات و در صنایع غذایی برای جلوگیری از واکنش های اکسیداسیونی به کار رود.
• خاصیت آنتی اکسیدانی غیرمستقیم: با اتصال به یون های فلزی، مانع از کاتالیز واکنش های اکسیداسیون در مواد غذایی می شود و از فساد و تغییر رنگ جلوگیری می کند.
• رفتار اسیدی ملایم و ایمن: گرچه یک اسید آلی است اما نسبت به اسیدهای معدنی مانند فسفریک یا هیدروکلریک بسیار ملایم تر است و همین موضوع آن را برای کاربردهای خوراکی و آرایشی مناسب می سازد.
• قابلیت شرکت در واکنش های استری شدن و نمک سازی: اسید سیتریک می تواند با الکل ها واکنش داده و استرهای سیتریک تشکیل دهد یا با بازها واکنش کرده و نمک هایی مانند سدیم سیترات تولید کند که کاربردهای گسترده ای در صنایع غذایی و دارویی دارند.
• پایداری شیمیایی مناسب: اسید سیتریک در دمای اتاق پایدار است اما در دماهای بالا یا شرایط رطوبت شدید ممکن است به آرامی تجزیه شود و به اکسالو استیک اسید و سپس به آستون و دی اکسیدکربن تبدیل گردد.
• ماهیت زیست تخریب پذیر: به دلیل ساختار آلی طبیعی، در محیط زیست به سرعت تجزیه می شود و خطر تجمعی ندارد؛ به همین دلیل ماده ای دوستدار محیط زیست محسوب می شود.

نحوه تولید اسید سیتریک

تولید صنعتی اسید سیتریک امروز تقریباً به طور کامل از طریق تخمیر قندها توسط قارچ Aspergillus niger انجام می شود. در این فرایند، ابتدا مواد اولیه ای مانند ملاس نیشکر، ملاس چغندر یا گلوکز آماده شده و پس از تنظیم pH، مواد معدنی و نیتروژن، محیط کشت مناسب برای رشد قارچ فراهم می گردد. قارچ پس از تلقیح، در بیوراکتورهای هوادهی شونده شروع به مصرف قند کرده و در نتیجه متابولیسم خود، مقدار زیادی اسید سیتریک را به محیط تخمیر ترشح می کند. این مرحله معمولاً چند روز ادامه دارد تا بیشترین بازده ممکن حاصل شود.

پس از پایان تخمیر، محلول حاصل تصفیه می شود؛ ابتدا بیومس قارچ جدا شده و سپس با افزودن آهک، اسید سیتریک به شکل کلسیم سیترات رسوب داده می شود. این رسوب دوباره با اسید سولفوریک تجزیه شده و اسید سیتریک آزاد می گردد. در ادامه، محلول شفاف به دست آمده تغلیظ شده، تحت خنک سازی کریستالیزه می شود و نهایتاً کریستال ها خشک و بسته بندی می شوند. این روش نسبت به استخراج از مرکبات یا تخمیر میکروبی دیگر، بازده بسیار بالاتر و هزینه تولید کمتری دارد و به همین دلیل، روش غالب تولید اسید سیتریک در جهان به شمار می رود.

کاربردهای اسید سیتریک

• صنایع غذایی و نوشیدنی ها: اسید سیتریک پرمصرف ترین اسید آلی در غذاهاست و به عنوان طعم دهنده ترش، تنظیم کننده pH و نگهدارنده طبیعی در محصولاتی مثل نوشابه ها، آبمیوه ها، ژله، مربا، شیرینی و کنسروها استفاده می شود. همچنین نقش مهمی در جلوگیری از رشد میکروارگانیسم ها و افزایش ماندگاری دارد.
• صنایع دارویی: در فرمولاسیون داروها برای تنظیم pH، کنترل پایداری و تولید قرص های جوشان به کار می رود. نمک های مشتق از آن مانند سدیم سیترات نیز برای آنتی کوآگولانت ها، سرم های پزشکی و برخی داروهای تزریقی نقش اساسی دارند.
• محصولات آرایشی و بهداشتی: به عنوان تنظیم کننده اسیدیته و پایدارکننده در شامپوها، کرم ها، سرم های پوستی و شوینده های ملایم استفاده می شود. همچنین در لایه برداری های ملایم پوست حضور دارد و به بهبود بافت و شفافیت پوست کمک می کند.
• صنایع شوینده و پاک کننده: به دلیل قدرت شلاته کردن یون های کلسیم و منیزیم، از رسوب گذاری جلوگیری کرده و کارایی مواد شوینده را افزایش می دهد. در جرم گیرها، قرص ماشین ظرفشویی و پاک کننده های سطوح کاربرد گسترده دارد.
• کاربردهای صنعتی و شیمیایی: در تمیزکاری تجهیزات صنعتی، کنترل زنگ زدگی، آبکاری فلزات و بهبود کیفیت محلول های صنعتی استفاده می شود. توانایی حل کردن رسوبات معدنی آن را به ماده ای مؤثر در نگهداری سیستم های مکانیکی تبدیل کرده است.
• کشاورزی و محیط زیست: در تولید کودهای شلاته، افزایش جذب ریزمغذی ها توسط گیاه و بهبود کیفیت خاک نقش دارد. همچنین به دلیل زیست تخریب پذیری بالا، در فرایندهای پاک سازی سبز و کاهش آلودگی های محیطی کاربرد دارد.

انواع اسید سیتریک

انواع اسید سیتریک بر اساس شکل فیزیکی، میزان آب بلوری و نوع فرآوری به چند دسته تقسیم می شوند که هرکدام ویژگی ها و کاربردهای خاص خود را دارند. شناخت این تفاوت ها به تولیدکنندگان کمک می کند تا بسته به نوع محصول، شرایط فرمولاسیون و نیاز صنعتی، مناسب ترین نوع اسید سیتریک را انتخاب کنند. این دسته بندی معمولاً شامل اسید سیتریک خشک، مونو هیدرات، مایع و نمک های مشتق شده مانند سدیم، پتاسیم و کلسیم سیترات است که هرکدام نقش مهمی در صنایع غذایی، دارویی، بهداشتی و صنعتی دارند.

اسید سیتریک خشک

اسید سیتریک خشک نوعی از اسید سیتریک است که هیچ مولکول آبی در ساختار کریستالی خود ندارد. این محصول معمولاً با گرم کردن اسید سیتریک مونو هیدرات تا دمایی بالاتر از نقطه انتقال کریستالی تولید می شود و در نتیجه، آب تبلور آن خارج می گردد. شکل نهایی آن پودری سفید و بسیار پایدار است. به دلیل رطوبت پذیری کمتر، در صنایع حساس مانند داروسازی، تولید قرص ها، مکمل های غذایی، صنایع شیمیایی و تولید مواد شوینده تخصصی کاربرد زیادی دارد. همچنین در محیط هایی که نیاز به کنترل دقیق رطوبت و ماندگاری طولانی است، استفاده از نوع خشک توصیه می شود.

اسید سیتریک مونو هیدرات

این نوع، رایج ترین شکل اسید سیتریک در بازار است و در ساختار خود یک مولکول آب (H₂O) دارد. کریستال های مونو هیدرات معمولاً بزرگ تر و شفاف تر از نوع خشک هستند و در دمای کمتر از ۴۰ درجه سانتی گراد پایدار باقی می مانند. به دلیل سهولت در انحلال و ذوب، بیشتر در صنایع غذایی، نوشابه سازی، تولید آبمیوه، محصولات آرایشی، شوینده ها و صنایع کشاورزی استفاده می شود. این نوع هنگام حل شدن در آب رفتار یکنواخت تری ایجاد می کند و طعم ترش ملایمی ارائه می دهد، به همین دلیل در فرمولاسیون نوشیدنی ها بسیار محبوب است.

اسید سیتریک مایع

اسید سیتریک مایع در واقع یک محلول آبی با غلظت های مختلف از اسید سیتریک است (معمولاً 25 تا 50 درصد). از آنجا که نیاز به حل کردن ندارد، در بسیاری از خطوط تولید پیوسته بسیار کاربردی و مقرون به صرفه است. این نوع به ویژه در تنظیم pH نوشیدنی ها، صنایع داروسازی، تولید مواد ضدعفونی کننده، صنایع لبنی، تصفیه آب و فرمولاسیون های مایع استفاده می شود. سرعت و سهولت استفاده از آن در کارخانه هایی که عملیات رقیق سازی و کنترل pH مداوم دارند، یک مزیت مهم به شمار می رود.

مخازن مناسب جهت ذخیره و نگهداری اسید سیتریک

برای ذخیره و نگهداری اسید سیتریک – چه به صورت پودر و چه محلول مایع – باید از مخازنی استفاده شود که در برابر خاصیت اسیدی، خورندگی خفیف و رطوبت پذیری بالا مقاوم باشند. در ادامه مناسب ترین انواع مخازن اسید را توضیح می دهیم.

• مخازن پلی اتیلن و پلی پروپیلن: مخازن پلی اتیلن و پلی پروپیلن به دلیل مقاومت بسیار خوب در برابر اسیدهای آلی، یکی از بهترین گزینه ها برای نگهداری اسید سیتریک هستند. سطح داخلی آن ها کاملاً غیرواکنشی است و در تماس طولانی مدت با اسید دچار تغییر شیمیایی نمی شود. این ویژگی باعث می شود کیفیت اسید سیتریک ثابت بماند و خطر آلودگی یا تغییر pH وجود نداشته باشد. همچنین وزن سبک، حمل و نقل آسان و هزینه ساخت کم، مخازن پلی پروپیلن و پلی اتیلن را به انتخابی اقتصادی در صنایع غذایی، شیمیایی، آرایشی و حتی دارویی تبدیل کرده است.
• مخازن استیل ضدزنگ: مخازن استیل مخصوصاً گریدهای 304 و 316 به دلیل مقاومت بالا در برابر خوردگی و پایداری ساختاری، برای محیط های بهداشتی و حساس بسیار مناسب اند. استیل 316 به علت وجود مولیبدن در ترکیب خود، مقاومت بیشتری در برابر اسیدها و محلول های غلیظ دارد و معمولاً برای نگهداری اسید سیتریک در دماهای بالاتر یا شرایط تولیدی دقیق انتخاب می شود. این مخازن برای خطوط تولید دارویی، نوشیدنی ها، محصولات لبنی و صنایع پیشرفته کاربرد فراوانی دارند.
• مخازن فایبرگلاس با لاینر مقاوم به اسید: مخازن فایبرگلاس از ترکیب الیاف شیشه و رزین ساخته می شوند و به دلیل وزن کم و مقاومت عالی در برابر مواد شیمیایی، در بسیاری از صنایع برای نگهداری اسید سیتریک استفاده می گردند. زمانی که داخل مخازن فایبرگلاس با رزین هایی مانند وینیل استر یا اپوکسی پوشش داده شود، مقاومت آن ها در برابر اسیدهای آلی به طور قابل توجهی افزایش می یابد. این مخازن مخصوصاً برای ذخیره سازی طولانی مدت، نصب در فضای باز و نگهداری در ظرفیت های بزرگ بسیار مناسب هستند.

قیمت اسید سیتریک

قیمت جهانی اسید سیتریک به صورت حدودی معمولاً در بازه ای بین ۱۰۰۰ تا ۱۵۰۰ دلار به ازای هر تن قرار می گیرد؛ یعنی حدود ۱ تا ۱.۵ دلار برای هر کیلوگرم. این بازه بسته به نوع محصول (خشک یا مونو هیدرات)، گرید (خوراکی یا دارویی)، برند تولیدکننده و هزینه های حمل ونقل بین المللی تغییر می کند. در دوره هایی که هزینه حمل ونقل دریایی یا قیمت مواد اولیه افزایش می یابد، این نرخ ممکن است تا حدود ۱.۶–۱.۸ دلار به ازای هر کیلو هم برسد، در حالی که در شرایط عرضه مناسب و ثبات بازار، قیمت ها به کف بازه نزدیک می شوند. به طور کلی عوامل موثر بر قیمت اسید سیتریک شامل موارد زیر می باشد.

• نوع اسید سیتریک: قیمت اسید سیتریک به نوع آن بستگی دارد؛ به طور معمول اسید سیتریک خشک از همه گران تر است زیرا فرآیند تولید و آب گیری آن دشوارتر و هزینه برتر است. اسید سیتریک مونو هیدرات قیمت متوسط تری دارد و اسید سیتریک مایع معمولاً ارزان تر است چون نیاز به عملیات تکمیلی کمتر و بسته بندی ساده تری دارد.
• گرید محصول: گرید محصول یکی از مهم ترین عوامل تعیین کننده قیمت است. اسید سیتریک دارویی به دلیل خلوص بسیار بالا، تست های دقیق میکروبی، استانداردهای بین المللی و فرآیند تولید پیچیده، بالاترین قیمت را دارد. پس از آن گرید غذایی قرار می گیرد که برای استفاده در صنایع نوشیدنی، لبنیات و خوراکی ها تولید می شود. گرید صنعتی کم هزینه تر است زیرا سخت گیری های کمتری در فرآیند تصفیه دارد.
• برند تولیدکننده و کشور سازنده: شرکت تولیدکننده و کشور مبدا نقش قابل توجهی در قیمت دارند. تولیدات اروپایی و برندهای معتبر جهانی معمولاً قیمت بالاتری دارند به دلیل کیفیت ثابت، بسته بندی استاندارد و کنترل های کیفی سختگیرانه. محصولات چینی و هندی غالباً مقرون به صرفه تر هستند اما بسته به برند، کیفیت آن ها متفاوت است.
• هزینه مواد اولیه و فرآیند تولید: هزینه هایی مثل شکر، ملاس یا نشاسته (مواد اولیه اصلی تخمیر)، انرژی، نگهداری تجهیزات، و هزینه های عملیاتی مستقیماً بر قیمت نهایی اثر می گذارند. هر تغییری در قیمت مواد اولیه یا افزایش هزینه های تولید، باعث افزایش قیمت اسید سیتریک در بازار می شود.
• عرضه و تقاضای بازار جهانی: بازار جهانی تأثیر مستقیم روی قیمت دارد. کاهش تولید در کشورهای بزرگ تولیدکننده یا افزایش مصرف صنایع نوشیدنی و دارویی باعث رشد قیمت می شود. برعکس، عرضه مازاد یا کاهش تقاضا می تواند قیمت ها را پایین بیاورد. این تغییرات معمولاً تحت تاثیر شرایط اقتصادی، سیاست های تجاری یا عوامل فصلی هستند.
• نرخ ارز و هزینه های واردات: در کشورهای واردکننده، نرخ ارز یکی از مهم ترین عوامل تعیین کننده قیمت است. افزایش قیمت دلار یا تشدید هزینه های گمرکی، مستقیماً قیمت اسید سیتریک را بالا می برد. قوانین واردات و محدودیت های تجاری نیز می توانند قیمت ها را دستخوش تغییر کنند.
• هزینه های حمل ونقل و لجستیک: اسید سیتریک حجم و وزن نسبتاً زیادی دارد، بنابراین هزینه حمل ونقل بخش قابل توجهی از قیمت را شامل می شود. افزایش هزینه کانتینر، حمل دریایی یا باربری داخلی معمولاً باعث رشد قیمت نهایی محصول می شود.
• نوع بسته بندی و وزن محصول: بسته بندی در قیمت نهایی تأثیرگذار است. کیسه های ۲۵ کیلویی باکیفیت یا بسته بندی های چندلایه گران تر هستند و قیمت نهایی محصول را بالا می برند. خرید فله ای معمولاً مقرون به صرفه تر است. در مورد اسید سیتریک مایع نیز نوع مخزن، بشکه، یا IBC بر قیمت تأثیر دارد.
• نوسانات فصلی و وضعیت بازار داخلی: در برخی دوره های سال، مانند فصل های گرم که مصرف نوشیدنی ها بیشتر است، تقاضا افزایش یافته و قیمت اسید سیتریک نیز بالا می رود. کمبود موجودی در انبارها یا سیاست های محدود کننده واردات نیز می تواند باعث نوسان قیمت در بازار داخلی شود.
• کیفیت آزمایشگاهی و درصد خلوص: درصد خلوص واقعی، میزان رطوبت، اندازه ذرات و کیفیت تصفیه شدن محصول، از دیگر عوامل مؤثر بر قیمت هستند. اسید سیتریک با خلوص بسیار بالا و رطوبت نزدیک به صفر، معمولاً قیمت بالاتری نسبت به نمونه های استاندارد یا متوسط دارد.

نکات مهم در استفاده از اسید سیتریک

• ایمنی در تماس و استنشاق: اسید سیتریک یک اسید ضعیف است، اما تماس مستقیم با پوست، چشم و تنفس گرد و غبار آن می تواند باعث سوزش یا التهاب شود. هنگام کار با پودر یا محلول غلیظ، استفاده از دستکش، ماسک و عینک ایمنی ضروری است و محیط باید تهویه مناسب داشته باشد.
• رعایت دوز مصرف در صنایع غذایی و نوشیدنی: به دلیل خاصیت اسیدی و طعم دهندگی قوی، مقدار استفاده باید دقیق و کنترل شده باشد. استفاده بیش از حد می تواند مزه محصول را بیش از حد ترش کرده یا pH را به سطح نامناسبی ببرد که برای فرمول محصول مشکل ساز می شود. برای تنظیم دوز دقیق اسید سیتریک معمولا از پکیج تزریق مواد شیمیایی استفاده می شود.
• محلول سازی درست و کامل: اسید سیتریک باید در آب کاملاً حل شود تا از ایجاد رسوب یا نقاط اسیدی بیش از حد جلوگیری شود. اضافه کردن تدریجی پودر به آب ولرم یا هم زدن مداوم، بهترین روش برای محلول سازی یکنواخت است.
• جلوگیری از تماس با فلزات حساس: چون خاصیت خورندگی ملایمی دارد، برای نگهداری یا ترکیب آن نباید از ظروف آهنی یا فولاد معمولی استفاده شود. بهترین انتخاب ظروف پلی اتیلن، شیشه یا استیل ضدزنگ گرید مناسب است.
• توجه به pH نهایی محلول: در کاربردهایی مثل شوینده ها، داروسازی یا فرآوری غذا، کنترل pH نهایی اهمیت زیادی دارد. اضافه کردن بیش از حد اسید سیتریک می تواند تعادل فرمولاسیون را بر هم بزند، پس سنجش pH باید مرتب انجام شود.
• محافظت از رطوبت: پودر اسید سیتریک به شدت رطوبت پذیر است و در تماس با هوا گلوله می شود یا کیفیتش کاهش می یابد. باید در ظروف کاملاً دربسته و محیط خشک نگهداری شود و از بازماندن طولانی مدت کیسه ها جلوگیری شود.
• ترکیب نادرست با مواد قلیایی: ترکیب مستقیم با مواد قلیایی قوی (مثل سود یا کربنات ها) می تواند باعث واکنش های سریع و تولید گرما شود. باید ابتدا هر دو ماده را در حجم مناسبی از آب حل کرده و سپس به صورت کنترل شده با هم ترکیب کرد.
• توجه به خلوص و گرید مناسب کاربرد: برای کاربردهای خوراکی و دارویی، استفاده از گرید صنعتی خطرناک است. انتخاب گرید مناسب (خوراکی، دارویی، صنعتی) از مهم ترین اصول استفاده ایمن و صحیح اسید سیتریک است.
• محاسبه دقیق در فرمولاسیون شوینده ها: در صنایع شوینده، دوز مناسب برای نقش دهی به عنوان چلاته کننده، تنظیم کننده pH و بهبود عملکرد سورفکتانت ها اهمیت دارد. مقدار کم موجب کاهش کارایی و مقدار زیاد موجب خوردگی قطعات فلزی دستگاه ها می شود.